ZARARLI ATIK SORUNU ve METAL SON İŞLEMLERİ ENDÜSTRİSİ ATIKLARININ BERTARAFI

Not: Figürlerin, Tabloların ve Formüllerin daha yüksek çözünürlüklü görüntüleri için görsele sağ tıklayıp “resmi yeni sekmede aç” seçeneğini seçiniz

Ahmet SAMSUNLU

İstanbul Teknik üniversitesi

İnşaat Fakültesi

Çevre Mühendisliği Bölümü/ Maslak/ İSTANBUL

ABSTRACT

Hazardous wastes is a new subject of concern. In our country, necessary regulations about hazardous wastes do not exist yet and this subject did not receive sufficient consideration so far.

In this paper, hy giving the descriPtions,regulations and general knowledgements about the hazardous wastes, hazardous wastes of Metal Finishing Industry and their disposal methods are presented.

ÖZET

Zararlı atıklar konusu çok yeni bir konu olup ülkemizde gerekli yasa ve yönetmelikler çıkarılmamış ve konuya bu güne kadar gereken önem verilmemiştir.

Bu tebliğde zararlı atıklarla ilgili tanımlar, yasal durum ve genel bilgiler verilerek, Üniversitemizde yapılan çalışmalardan faydalanılarak Metal Son işlem, leri endüstrisinin zararlı atıkları ve bu atıkların bertarafı anlatılacaktır.

1. GİRİŞ

Zararlı atıklar; teknolojik gelişme neticesinde ortaya çıkan insan sat5lığına ve çevreye zararlı veya zehirlilik etkisi olan endüstriyel nitelikli atıklardır. Bu özellikleri nedeniyle alıcı ortama, atmosfere verilemeyen ve çöplerle birleştirilip uzaklaştırılamayan atıklardır. Zararlı atıklar yeni bir kavram olup, son on beş yıl içinde endüstrileşmiş ülkelerin çevre konuları arasında yer almıştır.

Bu ülkeler genellikle evsel atıklarla ilgili sorunlarını çözmüş olduklarından, endüstrilerin atık konularına giderek artan bir önem vermektedirler.

Çeşitli ülkeler zararlı atık sorununun çözümü için yasal düzenlemeler getirmişler ve tanımlarını yapmışlardır. Zararlı atık konusunda yeterli bilgi birikimine sahip olmadiflımız ülkemizde, gerekli yasa ve yönetmeliklerini çıkarılmamış olduğu, konuya gereken önemin verilmedi4-i bilinmektedir. İstanbul, İzmit, İzmir gibi yolun sanayi yörelerinde oluşan zararlı atıkların nitelikleri ve nicelikler bilinmemekte olup hiçbir önlem alınmamış ve uzaklaştırma tesisleri kurulmamıştır.

Zararlı atıkların arıtma ve bertarafı ayrı bir ihtisas ve teknoloji birikimi isteyen bir sektördür. Çok sayıdaki farklı arıtma proseslerinin seçiminde; atığın arıtımın hedefi, arıtım alternatiflerinin teknik yeterliliği, çevresel ve enerjiye dayanan faktörler gözönüne alınmaktadır. Depolama kontrollü gömme ve yakma şeklinde olan bertaraf etme yöntemleri ile zararlı atıkların çevrede yarattığı olumsuz etkiler yok edilmekte veya en aza indirilmektedir. Zararlı atıklar bertarafı endüstri sahasında yapılabilirse de merkezi tesislerde yapılması tercih edilmektedir.

İstanbul çevresinde önemli bir endüstri kategorisini oluşturan Metal Son işlemler Endüstrisinde oluşan zararlı atıkların üniversitemizce yapılan çalışmalardan da faydalanılarak sınıflandırılması ve tanımının ortaya konulması yanında bu atıkların nasıl bertaraf edilebileceği anlatılacaktır. (1)(2)(3)(4)(5)

2. ZARARLI ATIKLARIN TANIMLANMASI

Zararlı atıkların gerek yasalarda gerekse düzenlemelerde çoğunlukla genel bir tanıtımı söz konusu olmayıp, tanımlar başlıca;

–           zararlı atıklar karakterize eden kriterler

–           zararlı atık listeleri

Geliştirilmesiyle yapılmaktadır. (1) (4)

Zararlı atıkların zararlılık durum ve derecesine karar vermek üzere kullanılan çeşitli kriterlerin başlıcaları aşağıda verilmiştir.

1.         Atık bileşeni

2.         Bileşenlerin konsantrasyonu

3.         Bileşenlerin kimyasal reaktiflikleri

4.         Atığın fiziksel durumu

5.         Atığın miktarı ve bu miktarların oluşum hızı

6.         Atının akut zararlılarını

7.         Zararlı atının çevredeki etkileri, kalıcılığı

Zararlı atik listeleri ya zararlı olarak kabul edilen tüm atıkları kapsayan “içeren liste” ler Ya da zararlı atık dışındaki atıkları belirleyen ve bu liste dışındaki atıkları zararlı atık olarak tanımlayan “dışta bırakan listeler olarak hazırlanmaktadır. İçeren listeler sürekli olarak kolayca yenilenebilirken kriterler sürekli değişim ve tanımsızlıklara karşı en süratli çözümü getirmektedir.

Bir NATO projesi çerçevesinde hazırlanmış bulunan üç veya daha fazla NATO ülkesinde müşterek zararlı atıkları içeren liste tablo 1’de verilmiştir.(6)

OECD ülkelerini esas olarak karşılıklı kaynak sistemine göre hazırlanan zararlı atıkların gruplandırılması Tablo 2’de görülmektedir. (7)

Zararlı atıklarla ilgili en kapsamlı liste EPA (Environmental Protection Agency) tarafından yayınlanmıştır. Kaynak-atık ilişkisine benli olarak atık numaraları ile verilmiş bulunan zararlı atık listelerinin bir kısmı Metal Son işlemleri Endüstrisinin zararlı atıkları ile ilgili bölümde verilecektir.(8)

Tablo 1. NATO ülkelerine ait zararlı atıkları “içeren liste”

Devamı

x Ferro ve ferrisiyanüt hariç

1. Taslak liste

2. “P” bir ülkenin kategorisini, diğer kolondakilerden kısmen daha az olduğunu veya atığın belli tanditler içinde zararlı nitelikte olduğunu gösterir.

Tablo 2. Karşılıklı kaynak sistemine göre zararlı atıkların sınıflandırılması

1.         Solventler ve solvent içeren atıklar

2.         Yağlı sıvı atıklar

3.         Boya, vernik ve nexekkep atıkları

4.         Metal işlemlerinden kaynaklanan çamurlar

5.         Kimyasal işlemlerden kaynaklanan sıvı çamurlar, katı inorganik atıklar ve diğer atıklar

6.         Kirlilik kontrolü ve su arıtılmasında kaynaklanan atıklar

7.         Kentsel atıklar

8.         Hastane atıkları

9.         Konsantre asit ve alkaliler

10.       Laboratuvar atıkları

11.       Sabun ve deterjan atıkları

12.       Plastik ve kauçuk sanayii atıkları

13.       Tekstil atıkları

14.       Biocides içeren atıklar

15.       Patlayıcılar

16.       Fotokimyasal atıklar

17.       Hayvan ve mezbaha atıkları

18.       Petrokimyasal atıklar

19.       Kanser yapısı maddeler

20.       Kimyasal ve biyolojik savaş malzemeleri

21.       Radyoaktif atıklar

3. ZARARLI ATIK MİKTARLARI

Yılda oluşan ve zararlı olduğu kabul edilen atık miktarı oldukça fazladır. Avrupa Ekonomik Topluluğu üyesi olan on ülkede bir yılda *meydana gelen zararlı atığın 15-20 Milyon ton olduğu tahmin edilmektedir. Zararlı atığın oluşum oranları ile ilgili kesin bilgileri elde etmek oldukça zordur. Tatmine dayanan ve birkaç OECD üyesi ülke de oluşan yıllık ve kişi basına oluşan zararlı atık miktarı Tablo 3’de verilmiştir. (7)

Tablo 3. Seçilen OECD üyesi ülkelerde Geçerli Kanun ve Düzenlemelere Göre Zararlı Kabul Edilen Atık Miktarı ve Kişi Başına Olunan Zararlı Atık Miktarı

ÜlkeYıllık Oluşan Zararlı Atık (Milyon ton)Kişi Basına Oluşan Zararlı Atık (kg/kişi)
Kanada3.29135
Danimarka0,0612
Almanya4.5-580
Finlandiya0.08718
Fransa238
Hollanda0.2820
Norveç0.1230
İsveç0.5263
İsviçre0.09315
İngiltere1.527
Amerika2641150

Bu tablodan görüldüğü gibi ülkedeki endüstriler ve dünya piyasa şartları kişi başına oluşan zararlı atık miktarının belirlenmesinde etkili oldu gibi yerel kanunlar ve uygulanan düzenlemelerinde tesiri vardır. Bu Tablo da verilen değerlerden çok yüksek miktarda zararlı atık oluşan Kanada ve Amerika’da olanları dikkate alınmadığında kişi başına oluşan ortalama zararlı atık miktarının

34 kg/kişi olduğu görülmektedir. Bu değer esas alındığı takdirde ülkemizde yıllık oluşan ve hiç bir önlem alınmayan zararlı atık miktarı 1,9 Milyon ton, Tablodaki en düşük değer esas alındığında ise 0,7 milyon ton olarak hesaplanabilir.

4. TÜRKİYE’DE ZARARLI ATIK YAKLAŞIMI VE YÖNETİMİ

Türkiye hızla endüstrileşen bir ülkedir. Bu dinamik yapıya en iyi uyum gösterecek zararlı atık tanım şekli içeren listelerin kriterle birlikte kullanımı olacaktır. İstanbul Teknik Üniversitesince yürütülen “Küçükçekmece Atıksu Toplama Alanı İçindeki Endüstri Tesislerinin Konumu ve Kirletici Yüklerinin Belirlenmesi” ve “İzmit Körfezinde Kirlenmenin Önlenmesi ve Giderilmesi” projeleri (1) (3) çalışmalarında bu tanım şekillerinden faydalanılarak bölgedeki endüstrilerin zararlı atıklar yönünden değerlendirilmesi yapılmıştır. Bu değerlendirmede T.C. Başbakanlık Çevre Genel Müdürlüğününce yaptırılan bir çalışmada verilen endüstri kategori ve alt kategorileri esas alınmıştır (9). Bu sınıflandırma ile tanımlanan endüstri kategorileri Tablo 4 de verilmiştir.

Küçükçekmece su toplama alanı içerisinde 160 İzmit Körfezi civarında 140 kurulu tesis bulunmaktadır. Bu tesislerle ilgili yapılan sınıflandırma çalışmalarında rastlanılan endüstri kategorilerinden zararlı atık oluşturanlar ve atıkların tipi Tablo 5 ve Tablo 6’da verilmiştir.

Tablo 4. Türkiye ‘de Kirlenme Bazında Endüstri Sınıflandırması ve Belirlenen Endüstri Kategorileri

Kategoriler
Ham Petrol ve Doğal Gaz Çıkartımı
Petrol Rafinerileri
Toprak ürünleri ve Alçı Endüstrisi Asbestli Maddeler üretimi
Beton ürünleri Endüstrisi
Gübre Endüstrisi
Fosfor ve Fosfor Bileşikleri Endüstrisi
Cam Endüstrisi
Çimento Endüstrisi
Kömür Madencilini
Metalik Olmayan Madenlerin Çıkarım ve işlenmesi
Metal Cevherlerinin Çıkarılması ve Zenginleştirilmesi
Demir-Çelik Endüstrisi
Demir-Alaşımları üretimi
Demir-Dışı Metaller Üretimi
Dökümhaneler
Emayeleme Endüstrisi
Metal Son işlemleri
Bakır Şekillendirme Endüstrisi
Alüminyum Şekillendirme Endüstrisi
Tel (Kablo) Kaplama Endüstrisi
Elektronik ve Elektrikli Araçlar Endüstrisi
Pil ve Akü Endüstrisi
Tersaneler ve Gemi Sökün Yerleri Süt ve Süt ürünleri Endüstrisi Tahıl Değirmenleri
Su Ürünleri Endüstrisi
Meyve ve Sebze işleme ve Konserveciliği
Şeker Endüstrisi
Katı ve Sıvı Yağlar Endüstrisi içki ve Meşrubat Endüstrisi
Unlu ürünler ve şekerleme Endüstrisi Diner Gıda Maddeleri üretimi
Hayvan Besiciliği
Tavuk Kesim Yerleri
Mezbahalar ve Et ürünleri Tesisleri Deri Endüstrisi
Orman ürünleri Endüstrisi
Ağaçtan Elde Edilen ürünler Endüstrisi
Kâğıt Hamuru ve Kanıt Endüstrisi Tekstil Endüstrisi
Sabun ve Deterjan Endüstrisi Kauçuk Endüstrisi
Organik Kimyasal Maddeler, Plastikler ve Sentetik Elyaf üretimi
Plastik isleme Endüstrisi
İnorganik Kimyasal Maddeler Endüstrisi
Boya ve Mürekkep üretimi
İlaç Endüstrisi
Tarım ilaçları üretimi
Yapıştırıcılar ve Yalıtkan Maddeler üretimi
Patlayıcı Maddeler üretimi Diğer Kimyasal Maddeler üretimi Kozmetik Endüstrisi
Hastaneler

Tablo 5. Küçükçekmece Bölgesinde Zararlı Atık Envanteri

Endüstri KategorisiTesis SayısıAtık Tipi
Metalik Olmayan Madenlerin Çıkarılması ve işlenmesi End.3Katı Atıklar zararlı atık olarak değerlendirilebilir.
Demir Alaşımları3Demir alaşımları üretiminden, döküm tavlama, tesviye işlemlerinden zararlı atık kaynaklanabilir.
Dökümhaneler5Üretimde oluşan tozlar ve cüruf zararlı atıklardır.
Emaye Endüstrisi2Yüzey hazırlanma işlemleri ile emaye uygulamasından zararlı atık kaynaklanmaktadır.
Metal San işlemleri Endüstrisi47Kimyasal madde atıkları, elektriksiz nikel kaplama işlemi rejenerasyon atıkları çözücü atıkları, soğutma suları, yağlı atıklar, özellikle bor yağlı atıklar ve arıtma çamurlarıdır.
Bakır Şekillendirme Endüstrisi1Yağlar ve Vernikleme atıkları
Alüminyum Şekillendirme Endüstrisi2Eloksal işlemi atıkları, ekstrüzyon yağları.
Elektronik ve Elektrikli Araçlar Endüstrisi8Bu endüstrilerin zararlı atık değerlendirmesi metal son işlemleri endüstrilerine benzemektedir
Pil ve Akü Endüstrisi1Önemli Bir zararlı atık kaynağı olup, üretiminin oksit imalatı, pasta, plak sıvama gibi hemen her kademesinde zararlı atık üretebilir. Ay rıca bozuk ürünler de zararlı atık olarak değerlendirilir.
Orman ürünleri Endüstrisi5Tutkal atıkları vb. olarak zararlı atık kaynaklanabilir.
Ağaçtan Elde Edilen ürünler Endüstrisi1Başta alkol distilasyonu atıkları olmak üzere zararlı atık kaynaklanmaktadır.
Tekstil Endüstrisi3Az miktarda ve daha çok yün işleme, hali üretimi ve boyama kademelerinde zararlı atık oluşabilir.
Sabun ve Deterjan Endüstrisi Kauçuk Endüstrisi4Zararlı atıklar üretim artıklarından kaynaklanmaktadır.
Plastik işleme Endüstrisi5Potansiyel zararlı atık kaynağı, kükürt, ara ürün, bozulmuş üretim ve boya, reçine vb. dir.
Sabun ve Deterjan Endüstrisi Kauçuk Endüstrisi30Yağlı atıklar, reçine atıkları ve arıtma çamurlar.
Diğer Kimyasal Maddeler üretimi Endüstrisi2Zararlı atık kaynaklanabilir
Organik Kimyasal Maddeler, Plastikler ve Sentetik Elyaf üretimi1Zararlı atık kaynaklanabilir
Tarım ilaçları Üretimi1Zararlı atık kaynaklanabilir

Tablo 6. İzmit Körfezi Zararlı Atık Envanteri

Endüstri KategorisiTesis SayısıAtık Tipi
Organik kimyasal maddeler, plastik11Petrokimyasal kompleks; VMC, PW, polietilen üniteleri ön arıtma çamurları; SBR ve CBR üniteleri üretim artıkları, kaplolaktam üretim atıkları. Plastik üretimi; Fenolik reçine üretimi, üretim atıkları, distilasyon artığı, tepki göstermeyen ham materyal harcanan yağlar. Aninoreçineleri, Tire ve melamin üretimi; üretim atıkları, harcanan çözeltiler. Akrilikler, alkid reçineleri ve PVC üretimi; Polimer dağılan atıkları, üretim atıkları.
Tekstil2Krom çöktürmeden oluşan arıtma çamuru, lateks atıkları.
Deri işleme2Organik parçalar, yağlı atıklar, arıtma çamurları.
Porselen emayeleme2Emayeleme proses katı atıkları
Metal son işlemleri20Isıl işlemde harcanan çözeltiler, harcanan asitlendirme ve kaplama banyoları, harcanan yağlar ve yanlı atık arıtma çamurları, harcanan çözücüler, boyama ve polisaj atıkları
Demir ve çelik üretimi (dökümhane içeren)12Sıcak haddeleme işlemi cürufları, haddeleme yanları, bitümlü ve vernikli kaplama atıkları, kullanılmış yaralar, galvanizleme kullanılmış banyo artıkları
Demir alaşımları üretimi3Nikel alaşımları, ferrokram, ferromanganez, erimiş cüruflar
Asbest işlenmesi1Üretim artıkları, arıtma çamurları
Alüminyum şekillendirme2Döküm atıkları, ekstruzyon, yağlar, aloksalleme ve asındırma kullanılmış banyo atıkları
Elektrik ve elektronik elemanlar üretimi2Harcanan transformatör yağları, bar canan dielektrik materyal boyama atıkları.
Petrol rafinasyonu1Destilasyon artıkları, harcanan çözücüler, üretim artıkları, yağlı artıkları
Gübre üretimi2Nafta reaksiyonu gaz yıkama suyu atıkları, alçı taşı atıkları
Pestisitler Mono ve diklorobenzen ve benzen hegzaklorür üretiminde yıkama ve nötralizasyon atıkları. 2,4.D asit üretimi yıkama suları DDT üretim yıkama suları ve CaSO atığı
İlaç hammaddeleri üretimi3Parasetamal ve antibiyotikler üretim atıkları
İnorganik kimyasal maddeler3Kloralkali tesisleri cıvalı çamurları
Boya ve mürekkep üretimi PV, alkidreçine üretim artıkları, kullanılmış çözücüler
Tutkal ve odun kimyasal maddeler üretimi Çam ağacı katran distilasyon artığı
Kereste işleme ürünleri Bağlayıcı hazırlama yıkamaları artıkları

5. METAL SON İŞLEMLERİ ENMSTRİSI ve ZARARLI ATIKLAR

İncelenen her iki bölgede bu endüstri dalında çalışan tesis sayısı 67 civarında olup oldukça önemli bir kategoriyi oluşturmaktadır. Metal son işlemler endüstrisi değişen saflıkta üretilen metal ve metal alaşımlarını hammadde olarak alıp, bunları gereğinde 45 farklı prosesle işleyerek kullanılır duruma getiren bir endüstri sınıfıdır. Kullanılan işlemlerin sayısı ve kombinezonu ürünlere bağlı olarak çok değişken olup üretim düzeni Şekil 1 de verilmiştir.

EPA tarafından verilen zararlı atık listesine göre Metal Son İşlemleri Endüstri’sinde oluşan zararlı atıklar Tablo 7’de verilmiştir(8).

Metal Son işlemleri Endüstrisi ile ilgili olarak yürütülen diğer önemli bir çalışmada (5) en önemli 5 atık tipi ve bunların kaynakları verilmiştir(Sekil 2). Banyo sularının arıtılmasında oluşan çamurlar ağır metal, diğer kimyasal madde ve zehirli organik madde içermektedirler. Elektro-kaplama, elektriksiz kaplama, eloksalleme, kimyasal dönüştürme kaplaması, temizleme, ısıl işleme, sıcak daldırma ve tuz banyoları hiç bir alıcı ortama veya kanal sistemine verilmemelidir.

Proses-işlem atıkları üç farklı kategoride ele alınmaktadır. Tüm işlemlerde kullanılan kimyasal madde artık ve bulaşıkları ile elektrokimyasal işleme ve elektrik deşarjı ile işlemede kullanılan madde artıklarını kapsar.

Şekil 1. Metal İşlemleri Endüstrisinde Üretim Düzeni

Tablo 7. EPA Zararlı Atı Listesine göze Metal Son İşlemler Endüstrisinde Oluşan Zararlı Atıklar

EskiYeniZararlı Atık
2002F006Elektro-kaplama atıksuları arıtma çamurları
 F007Elektro-kaplama işlemlerinden gelen kullanılmış kaplama banyosu çözeltileri
 F008Elektro-kaplama işlemlerinden gelen kaplama banyolarının dibindeki çamurlar
 F009Elektro-kaplama işlemlerim3en gelen sıyırma ve temizleme için kullanılmış çözeltiler
 F010Metal ısıl işlemlerinden, yağ banyosunun soğutma banyosu çamurları.
 F011Metal ısıl işleminden gelen tuz banyosu kullanılmış çözeltileri
 F012Metal ısıl işleminden gelen soğutma atıksu arıtma çamurları

Taşlama, parlatma, makina ile parlatma, kumlama, perdahleme, püskürtme ile kesme işlemlerinden kullanılan aşındırıcı fazları, işlenen metal tozları, kullanılan yardımcı madde atıkları ve plastikler işlendiğinde bunlardan oluşan atıklar kaynaklanır.

Proses işlem atıklarının üçüncü grubunda banyo çözeltilerinin temizlenmesi için kullanılan filtre çamurları; anot çamurları, atılan kaplama askıları ve bunlardaki birikimler, bozuk ürünler vb. bulunmaktadır.

Yağ giderme işlemlerinden hem çözücüler, hem çamurlar, banyoların dejenerasyonda oluşan kalsiyum tuzları çökeltileri, çözücü kullanımımdan gelen çözücü atıkları da önemlidirler.

Bunların dışında zararlı atık kapsamında incelenecek başlıca atıkları

–           Kontrol işlemlerinde kullanılan yağ,

–           Şekil verme işleminde’ kullanılan yağ atıkları,

–           Elektrik deşarjı ile işlemede kullanılan yağ atıkları,

–           Talaş kaldırma işlevlerinde kesme ve soğutma amacıyla kullanılan hor yağı vb. gibi yağ atıkları,

–           Makinalardan kaynaklanan kullanılmış makina yanları,

–           Arıtma işlemlerinde ayrılan ve sıyırılan yağlar,

–           Katı ve solventle karışık boya atıkları,

–           Mekanik kaplama, ısı ile kaplama, sinterleme gibi işlemlerden kaynaklanabilecek metal tozları,

–           Lamineleme gibi işlemlerden gelen yapıştırıcı, tutkal vb. atıklar olarak belirlenebilir.

Şekil 2. Metal Son İşlemleri Endüstrisinde Zararlı Atıkları

6. METAL SON İŞLEMLER ENDÜSTRİSİ İÇİN TESİS İÇİNDE ZARARLI ATIK ARITMA PROSES ALTERNATİFLERİ

Metal Son İşlemler Endüstrisindeki zararlı atıkların ya çamur ya da çözelti şeklinde olduğu dikkati çekmektedir. Şekil 3’de endüstriye ait zararlı atıklar, EPA zararlı atık numaralarıyla verilmiştir. Şekilden de görüldüğü gibi çözelti akımların birleştirilip tek bir akım haline getirilmiş ve arıtma alternatifleri belirtilmiştir. Çamur formunda olan atıklar içinde arıtma alternatifleri verilmiştir. Endüstride ağır metal katyon ve anyonları (xxx), metalik olmayan anyonlar (xx) ve organiklerin (xxx) bulunduğu göz önüne alınmıştır. (10,11) şekilde simgelerle gösterilen arıtma proseslerinin açıklaması ise aşağıda verilmiştir.

Sıvı halinde olan akımlar için arıtma alternatifleri şunlardır:

X         (IE) İyon Değiştirme

XX       (FC) Donuk kristalizasyon

(UF) Ultrafiltrasyon

(ED) Elektrodializ

(RD) Ters Osmoz

(Red) Redüksiyon

(LIE) Likit iyon değiştirme

(ppt) Çactürme

(El) Elektroliz

XX       (CA) Karbon Adsorbsiyonu

(LIE) Likid iyon değiştirme

(FC) Donuk kristalizasyon

(UP) Ultrafiltrasyon

(ED) Elektrodializ

(RD) Ters Osmoz

(0x) Oksidasyon

(El) Elektroliz

xxx      (CA) Karbon Adsorbsiyonu

(RA) Reçine Adsorbsiyonu

(Dis) Distilasyon

(IE) İyon değiştirme

(AS) Hava sıyırması

(SS) İstim Sıyırma

(UF) Ultrafiltrasyon

(SE) Solvent Ekstraksiyonu

(RD) Ters Csmoz

(0x) Cksidasyon

(Oz) Ozonizasyon

(Hy) Hidroliz

(Cl) Klorinasycn

(W) Mikrodalga deşarjı

(Ph) Fotoliz

(UF) Ultrafiltrasyon

Sulu çamur formundaki zararlı atıkların arıtma alternatifleri şunlardır:

X         (FC) Donuk kristalizasyon

XX       (UF) Ultrafiltrasyon

(Red) Redültsiyan

(HGMS) Yüksek hızlı Manyetik Ayırma

XX       (FC) Donuk Kristalizasyon

(UF) Ultrafiltrasyon

(Oy) Osidasyon

XXX    (Dis) Distilasyon

(AS) Hava sıyırması

(SS) istim sıyırma

(UF) Ultrafiltrasyon

(Oz) Ozonizasyon

(Hy) Hidroliz

Diğer taraftan sulu çamurunun suyu alınarak bu sıvının diğer sıvı haldekilerle beraber çamur kısmını ise ya çamur formunda aşağıda verilen alternatiflerde arıtılabilir. Bu alternatifler şunlardır:

X         (LEB) Likit iyon değiştirme

XX       (FC) Donuk kristalizasyon

(Red) Redüksiyon

(F1Ş6) Yüksek hızlı magnetik ayırma

XX       (FC) Likid iyon değiştirme

(Ox) Oksidasyan

(dis) Dis tilasvon

(Gal) Kalsinasyon

(Oz) Ozonizasvon

yahut da filtre presten geçirip katı madde haline getirdikten sonra uygulanacak arıtma alternatifleri şunlardır :

x          (Cal) Kalsinasyon

xx        (Cal) Kalsinasyon

xxx      (Cal) Kalsinasyon

Şekil 3. Metal Son İşlemler Endüstrisi İçin Zararlı Atığın Fiziksel  Karakteri Ön Plana Alınarak Oluşmuş Arıtma Alternatifleri

7. ZARARLI ATIKLARIN ORTAK ARITIMI ve UZAKLAŞTIRILMASI

Zararlı atıklar için arıtma uzaklaştırma işlemlerinin merkezi tesislerde yapılması daha uygun olacağı belirtilmiştir(4). Tanımlara göre ayrılan zararlı atıklar merkezi bir tesiste farklı işlemlerden geçirilebilir. Yalnız bu özel tesise gönderilen atıkların taşınması sırasında gerekli güvenlik faktörünün muhakkak sağlanması şarttır(12).

Bu çalışmada Metal Son İşlemler Endüstrisi, Deri Endüstrisi, Yünlü Tekstil Endüstrisi ve Rafinerilerin kendi arıtma tesislerinden çıkan çamur akıları, diğer üretim proseslerinden oluşan çamur ve katı karakterdeki zararlı atık akımları bir araya getirilerek zara:11 atık işlem görme yerine tek bir akım halinde gönderilmiştir. Yine aynı şekilde bu endüstrilerden kaynaklanan sıvı formdaki atıksu akımları da birleştirilerek zararlı atık işlem görme yerine tek bir akım şeklinde gönderilmistir. Ancak Rafinerilerin katran ve emülsiyon halindeki atık akımları endüstri içinde arıtılmalıdır.

Şekil 4’de görüldüğü gibi tesisin girişinde zararlı atıkların tartıldığı bir terazi ve laboratuvar, Sosyal Tesisler, Aletlerin yer aldığı bir bölüme yer verilmiştir. Zararlı atıklar tesise, sıvı ve suluçamur-katı şeklinde geldikten sonra Ara Depolamaya alınırlar. Burada zararlı atıkların ayrı ayrı depolanması sağlanmış olur.

Sulu çamur formundaki akın daha sonra, çamur suyu alınarak bir kısmı çamur, diğer kısmı sıvı formda olan iki atık akımı oluşturulur. Çamur kısmı çamur arıtma proseslerinin uygulandığı bölmeye alınarak işleme tabi tutulurlar.

Bu bölümde yer alan arıtma proses alternatifleri şu şekildedir;

–           Likit iyon değiştirme

–           Donuk kristalizaıyon

–           Redüksiyon

–           Cksidasyon

–           Distilasyon

–           Kalsinasyon

–           Ozonizasyon

Burada çamur içerisinde ahır Metal katyon ve anyonları, metalik olmayan Anyonlar, organiklerin bulunduğu düşünülmüştür.

Çamur Suyu alımından sonra sıvı formda olan zararlı atık, diğer sıvı akımlarının işlem gördüğü sıvı arıtma prosesleri bölümüne gönderilerek burada diğerleriyle beraber işlem görür. Sıvı arıtma alternatifleri aşağıda verilmiştir.

–           İyon ekstraksiyonu

–           Donuk kristalizasym

–           Ultrafiltrasyon

–           Elektrodializ

–           Ters ozmoz

– Redüksiyon

–           Likit iyon değiştirme

– Çöktürme

–           Elektroliz

–           Karbon Adsorbsiyonu

–           Ultrafiltrasyon

–           Ozonizasyon

–           Oksidasyon

–           Hava sıyırması

–           istim sıyırma

–           Solvent Ekstraksiyonu

–           Reçine Adsorbsiyonu

–           Hidroliz

–           Mikrodalga deşarjı

–           Fotoliz

Sıvı kısmın bu bölümde arıtımı sağlandıktan sonra çıkış suyu kalite kontrolü yapılarak, uygun nitelikteki su yüzeysel suya veya kanala deşarj edilebilir.

Çamur ise arıtım proseslerinden geçirildikten sonra uzaklaştırma amacıyla ya bir yakma tesisin gönderilebilir veya kontrollü gömme işlemi uygulanabilir ya da depolamaya verilebilir.

Şekil 4.  Dört Endüstriye ait zararlı atık arıtma-uzaklaştırma merkezi tesisi

8. SONUÇ

Endüstrilerde ve metal son işlemleri endüstrisinde çeşitli tipte zararlı atıklar oluşmaktadır. Proses-işlemlerden, gerekse arıtmadan kaynaklanan çamurların hemen hepsi zararlı atık niteliğindedir. Bu atıkların bertarafında açıklanan çeşitli prosesler ve alternatifler uygulanabilir olmasına rağmen ekonomik ve verimli olması bakımından en çok kullanılanlar çöktürme, oksidasyon, redüksiyon ve elektrolizdir

Türkiye’de çok az sayıdaki endüstri tesisinde zararlı atık envanteri yapılmış olup zararlı atık üretilip üretilmediği belli değildir. Ülkemizde yılda 1 milyon ton civarında oluşan zararlı atıklara, meydana geldikleri noktadan itibaren, toplanma, taşınma ve bertaraf edilmesi aşamalarında hiç bir kontrol işlemi yapılmamaktadır. Gelişigüzel şehir çöplüklerine atılan, rastgele gömülen veya tesis sahasında yakılan bu atıklar, her yönden insan sağlığına tehlike teşkil etmektedir. Bir an önce yasal önlemler alınmalı, katı ve zararlı atıklarla ilgili yönetmelik çıkarılmalıdır.

REFERANSLAR

  • Çetiner, A.; Orhon, D., Tünay, O.; ve Diğerleri “Küçükçekmece Atıksu toplama Alanı içindeki Endüstri Tesislerinin Konumu ve Kirletici yüklerinin belirlenmesi”, İ.T.C. Çevre ve Şehircilik Merkezi, 1985.
  • Tünay, O.; Orhon, D.; Samsunlu, A.; “A systematıc approach to hazardous waste assessment in Turkey A case Study” World Conference on Hazardous Waste Budapeşte Ekim, 1987.
  • Gönenç, E.; Tünay, O.; Soyhay, S., Orhon, D.; “İzmit Körfezinde Kirlenmenin önlenmesi ve Giderilmesi projesi” I.T.C. inşaat Fak., Ağustos, 1983.
  • Gözlüoğlu, N.; “Zararlı Atıklar” I.T.C. inşaat Fak. Çevre Müh. Böl. Bitirme Tezi, (Yöneten, Prof. Dr. A. Samsunlu), Şubat, 1988.
  • Tünay, O.; “Endüstriyel Atıksuların Kontrol ve kısıtlama esasları projesi” İ.T.Ü. Çevre ve Şehircilik Merkezi Aralık, 1984.
  • NATO Commission on the Challenges of Modern Society “Disposal of Hazardous Wastes, Recommended Procedures for Hazardous Waste Management” Brussels, NATO-CCMS-62, 1977.
  • Tranfrontier Mblvements of Hazardous Waste, OECD Publications ISBN 92-64-12694- 5 Paris 1985.
  • Hazardous Waste Generation Cammercial Hazardous Waste management Capacity, U.S. Envirnnmental Protection Agency, 1980.
  • Tünay, O., Artan, R., Orhon, D., “Endüstriyel Atıksuların Kontrol ve Kısıtlama Esasları Projesi”, İ.T.Ü. Çevre ve Şehircilik Uygar Merkezi, 1984.
  • Nemerow, Nelson L “Liquid Waste of Industıy” Addision Wesley Publishing Company, 1971.
  • “Unit Operation for Treatment of Hazardous Industrial Wastes” edited by Berkpwitz J.Sand et all. publisched by Noyes Data Operation Park Ridge New Jersey, U.S.A., 1978.
  • Erenler, E., “Relevante Ebfallgesetze in der Bundesrepuhlik Deutschland und die Organisation der Sondermüllbeseitigung” Environment’87 (Çevre’87) International Symposium Environmental management, Boğaziçi University Istanbul (1987).

Leave a Comment.