ULUSAL SANAYİ-ÇEVRE SEMPOZYUMU ve SERGİSİ (25-27 Nisan 2001, Mersin) – Organize Sanayi Bölgeleri Ve Kentler İçin Ayrı Ve Ortak Arıtım

Not: Figürlerin, Tabloların ve Formüllerin daha yüksek çözünürlüklü görüntüleri için görsele sağ tıklayıp “resmi yeni sekmede aç” seçeneğini seçiniz

ORGANİZE SANAYİ BÖLGELERİ VE KENTLER İÇİN AYRI VE ORTAK ARITIM

Kayseri Örneği

Ahmet Samsunlu, Lütfü Akça, Bilal Tunçsiper

ITÜ inşaat Fakültesi Çevre Mühendisliği Bölümü, 80626, Maslak/İstanbul

ÖZET

Organize Sanayi Bölgeleri(OSB) atıksularının arıtılmasında atıksuyun karakterizasyonuna ve ön arınma bağlı olarak çok farklı türde yöntemler kullanılabilmektedir. Ortak arıtma yapılıp yapılmayacağı konusunda ekonomik, teknik ve idari hususlar dikkate alınarak karar verilmektedir.

Organize sanayi bölgelerinde (OSB) en uygun atıksu arıtımı ve idaresi için bölgenin şehre uzaklığı, coğrafik, sosyal ve kültürel faktörler büyük önem arz etmektedir. Organize sanayi bölgeleri genellikle şehrin dışında bulundukları için kentsel atıksulardan ayrı olarak arıtılması daha yaygın bir uygulama olmasına rağmen, OSB’nin şehre yakın olması halinde, hatta uzak olsa bile bazı durumlarda ortak arıtma yapılmaktadır.

Organize sanayi bölgesinin şehir alanına yakın olması ve sanayi içerisindeki tüm tesisin atıksularının kanalizasyon sistemine zarar vermeyecek türde atıksu üretmesi durumunda evsel atıksularla birlikte arıtılması daha ekonomik olmaktadır.

Kayseri OSB örnek alınarak yapılan bu çalışmada, OSB atıksularının herhangi bir ön arıtma gerekmeksizin şehir kanalına verilebileceği de dikkate alınarak, ayrı bir tesiste arıtma veya Kayseri Büyükşehir Belediyesi tarafından yaptırılmakta olan atıksu arıtma tesisinde evsel atıksularla ortak arıtma yapılması maliyet, işletme, denetim ve kontrol açısından incelenerek ortak arıtma yapılmasının daha uygun bir çözüm olduğu sonucuna varılmıştır.

Anahtar kelimeler: Atıksu Artımı, Organize Sanayi Bölgesi (OSB), Ortak Arıtma

GİRİŞ

Organize sanayi bölgeleri dengeli kullanımının ve düzenli şehirleşmenin sağlanması, sanayileşmenin çevre sorunlarına yol açmayacak biçimde gerçekleştirilmesi amacıyla yatırımların yönlendirilmesinde bir planlama aracı olarak ele alınmaktadır. Bu yöndeki mahalli girişimler devlet tarafından desteklenmiş ve bugüne kadar 46 organize sanayi bölgesi bitirilmiş olup önemli bir kısmının inşaatı sürmektedir. Gerek inşaatı tamamlanmış organize sanayi bölgelerinde gerekse yapımı süren bölgelerde arıtma tesislerinin kurulması, çevrenin korunması açısından büyük önem arz etmektedir.

Mevcut organize sanayi bölgelerinin yalnız 9 tanesinde atıksu arıtma tesisi kurulmuş, 5 tanesi Belediye atıksu arıtma tesisine bağlanmış olup, 10 tanesinde arıtma tesisi inşaatı devam etmektedir. Diğerlerinde ise arıtma tesisi planlaması yapılmaktadır. Kurulmuş olan arıtma tesisleri yalnız organize sanayi bölgelerinin atık sularını arıtmak üzere planlanmıştır.

Ülkemizde organize sanayi bölgelerinin kendi arıtma tesislerini kurması yönünde bir genel eğilim bulunmaktadır. Bu tercihin her zaman en doğru çözüm olduğu söylenemez. Arıtma tesisine sahip veya arıtma tesisi kurma aşamasında olan belediyelerin, belediye smırlan içinde veya mücavir alanlarında bulunan organize sanayi bölgelerinin atık sularını kentsel arıtma tesislerine kabul etmeleri hem inşaat hem de işletme maliyetleri bakımından daha ekonomik olabilmektedir. Gerekli olduğu hallerde tesis bazında veya organize sanayi bölgesi sularının kentsel arıtma tesisine gönderilmeden önce ön arıtmadan geçirilmesi gerekmektedir. Kalkınmış ülkelerde genellikle bu yöntem tercih edilmektedir.

Bu tebliğde, Kayseri organize sanayi bölgesinde atıksu arıtma yaklaşımları, yalnız organize sanayi bölgelerinin atıksularını arıtmak üzere kurulması planlanan tesisin maliyeti ile bu atıksuların, kurulmakta olan Kayseri kenti atıksu arıtma tesisine verilmesi durumundaki inşaat ve işletme masrafları, yürütülen çalışmalarda elde edilen neticelerden ve Kayseri Belediyesiyle yapılan sözleşmeden faydalanılarak mukayese edilmiş ve tartışılmıştır.

ORGANİZE SANAYİ BÖLGELERINDE ATIKSU ARİTMA UYGULAMALARİ

Organize sanayi bölgelerinin atıksularının arıtılmasında muhtelif yöntemlere başvurulabilir. Şekil l’deki şemada alternatif çözümler görülmektedir. (Nemerow and Agary, 1988). Bu alternatifler sosyal ve fiziksel faktörlerin ışığında değerlendirilerek en iyi çözüm bulunmalıdır. Sanayi atıksularının ayrı olarak veya evsel atıksularla birlikte aranması için yukarıda görüldüğü gibi çok sayıda seçenek bulunmakla birlikte organize sanayi bölgeleri genellikle şehirlerin dışında bulunduğu durumlarda ayrı olarak arıtılması daha yaygın bir uygulamadır.

Şekil 1. Endüstriyel Atıksu Arıtma Alternatifleri

Ülkemizde organize sanayi bölgelerinin büyük bir kısmı atıksularını hiçbir arıtma yapmadan alıcı ortama vermektedirler. Bu atıklar, o yöredeki yüzeysel su kaynaklarını kirletmekte, tarım başta olmak üzere tüm faaliyetleri olumsuz yönde etkilemektedir

Diğer taraftan bazı organize sanayi bölgelerinde atıksu arıtma sistemi kurulmuştur. Kurulmuş arıtma tesislerinde planlamada genellikle üç yaklaşım dikkate alınmaktadır.

•           Hiçbir tesiste ön arıtma yapılmadan, bütün atıksuların organize sanayi bölgesi arıtma tesisinde müşterek arıtılması

•           Gerekli olan her bir tesiste kurulan ön arıtma sistemleri ile atıksu özellikleri evsel atıksu karakterine indirildikten sonra ortak arıtma

•           Atıksu özellikleri, kanal sistemine ve ortak arıtma sistemine zarar vermeyecek hale getirilmesi gerekli görülen tesislerde ön arıtma yapılarak ortak arıtma

•           Hiçbir ön arıtma yapılmadan kanal sistemine verilmesi ve ortak arıtma

TÜRKİYE’DEKİ UYGULAMALAR

Türkiye’de organize sanayi bölgelerinden İzmir, Denizli, Bursa, Çerkezköy, Manisa, İstanbul Tuzla Deri Organize Sanayi Bölgelerinin arıtma tesisi kurulmuştur. Bu tesislerin tümü yalnız organize sanayi bölgesinde kurulan tesisleri hizmet verecek şekilde planlanmış olup, atılan su doğrudan doğruya yüzeysel sulara deşarj edilmektedir (Samsunlu ve diğerleri, 1999).

1998 yılında kurulması planlanan Kayseri organize sanayi bölgesi (KOSB) arıtma tesisinin bölgedeki tüm fabrikaların hiçbir ön aram işlemine tabi tutulmadan gelen bütün atıksuların kurulacak ortak tesiste arıtılması yaklaşımı tercih edilmiş ve planlama çalışmaları bu görüş esas alınarak yürütülmüştür. Ancak, daha sonra yapılan çalışmalar, KOSB atıksularının, Kayseri Kentsel atıksu arıtma tesisinde evsel atıksularla müşterek arıtılmasının daha uygun ve ekonomik olacağını gösterdiğinden uygulama bu yöne kaydırılmıştır.

BAĞIMSIZ VEYA ORTAK ARITMA

Kayseri organize sanayi bölgesinde 254 adet ve ağırlıklı olarak madeni eşya, mobilya, dokuma ve konfeksiyon sektöründe çalışan tesis bulunmakta olup yapılan günde yaklaşık 7000 m3 kullanılmış su geldiği ölçülmüştür. Organize sanayi bölgesinde halen bazı inşaatların devam etmesi (55 adet) ve bazı sahaların boş olması (58 adet) nedeniyle kurulacak arıtma tesisinin iki kademede inşa edilmesi ve birinci kademe için 12500m3/gün debinin esas alınması, aynı kapasitedeki ikinci kademenin ise sanayi bölgesindeki gelişmelere göre ileride inşa edilmesi öngörülmüştür.

Şekil 2’de tesisin planı verilmiştir. Buradan da görüldüğü gibi mekanik, kimyasal ve biyolojik arıtma ile arıtma tesisi çıkış suyunun Su Kirliliği Kontrolü Yönetmeliği’nde karışık endüstriyel atıksuların (küçük veya büyük organize sanayi bölgeleri ve sektör belirlemesi yapılamayan diğer sanayiler) alıcı ortama deşarjı için verilen Tablo 19’daki değerlere indirilmesi esas alınmıştır.

Teklif veren firmaların 1.kademe için son aşama anahtar teslimi teklifleri ortalama olarak 3,5 milyon $ civarında olup bu tesislerin işletme aşamasında günlük kimyasal madde tüketimleri ortalama 1178$, günlük enerji tüketimleri ortalama 435$ esas alınmak kaydıyla hesap edilen yıllık giderlere bu tesiste çalışılması öngörülen elemanların aylık 4000$ olarak kabul edilen ücretleri de eklendiğinde yıllık toplam gider 67356$ olmaktadır.

Şekil 2. K.O.S.B. Atıksu Arıtma Tesisi Akım Şeması

Bu planlama çalışmalarının karar aşamasına yaklaştığı 1999 yılı ortalarında Kayseri Büyükşehir Belediyesinin kurmakta olduğu .kentsel arıtma tesisine Kayseri organize sanayi bölgesinin atıksularını da alarak birlikte arıtma teklifi üzerine maliyet mukayesesine karar verilmiştir. Bu mukayesede amortisman vb. diğer parametreler dikkate alınmamıştır.

Yapılan karşılıklı görüşmeler sonucunda hazırlanan sözleşmede Belediyenin, organize sanayi bölgesinin kullanılmış sularını hiçbir ön arıtma işlemine tabi tutulmadan ilk debi 12500 m3/gün, 25 yılsonunda ulaşacağı debi 25000 m3/gün ve protokolün geçerlilik süresi arıtma tesisinin devreye girmesinden itibaren 25 yıl olarak kabulü ile kendi kanal

şebekesine alacağı 5 milyon DM (2,5 milyon)’ dan başka işletme, katılım ve benzeri para talep etmeyeceği karara bağlanmıştır.

Arıtma tesisinin sadece KOSB için kurulması halinde, 25 yıllık ihtiyacı karşılayacak iki kademe için tesisin 7,0 milyon dolar ve 2,5 milyon dolar işletme maliyeti toplamı 9,5 milyon $ (19 milyon DM) olarak, Belediye ile yapılan anlaşmada aynı süre için ödenecek toplam ödenecek miktar 5 milyon DM (2,5 milyon $) olarak belirlenmiştir. Bu durumda KOSB atıksularının kentsel arıtma tesisine verilmesi ile 7,0 milyon $ tasarruf sağlamıştır.

Diğer taraftan Kayseri OSB’nde, özellikle kurulması planlanan arıtma tesisinin kurulacağı alanın zemin durumunun sorunlu olması nedeniyle de ortak arıtma daha ekonomik ve uygun olarak değerlendirilmiş ve yapılması planlanan Kayseri organize sanayi bölgesinin arıtma tesisinin yapımından vazgeçilmiştir. Kayseri organize sanayi bölgesi ile Kayseri Büyükşehir Belediyesi arasında organize sanayi atıksularının Kayseri Kentsel atıksu arıtma tesisinde evsel atıksularla birlikte arıtılmasını düzenleyen bir sözleşme imzalanmıştır.

SONUÇ

Organize sanayi bölgelerinde arıtma tesislerinin planlanmasında arıtmanın yalnız organize sanayi bölgesinde kurulu tesiste veya organize sanayi bölgesinin yakınında bulunan kentsel arıtma tesisinde arıtılmasının uygun olup olmadığına karar verebilmek için inşaat maliyeti, işletme masrafları, faiz, amortisman gibi tüm değerler dikkate alınarak mukayese yapılmalıdır. Ayrıca kentsel arıtma tesisinde yapılacak arıtımın sağladığı nötralizasyon, azot ve fosfor eksiliğini karşılama gibi diğer faydalar da bu değerlendirmede dikkate alınmalıdır.

Kayseri örneğinde görüldüğü gibi kentsel arıtma tesisi ile organize sanayi bölgesinin yakın olması durumunda ortak arıtma daha ekonomik ve işletme açısından daha uygun bir çözüm olarak gözükmektedir.

KAYNAKLAR

1.         Samsunlu, A., Akça, L., Tunçsiper, B. (1999): Organize Sanayi Bölgelerinde On Arıtma Gerekliliği, 3. Ulusal Çevre Mühendisliği Kongresi, Bildirileri Kitabı, TMMOB Çevre Mühendisleri Odası, 25-26 Kasım, İzmir.

2.         Nemerow, NL., Agary, FJ. (1998): “Strategies of Industrial and Hazardous Waste Management”, Van Nostrand Reinhold, New York.

3.         Samsunlu, A. (1999):Kayseri, Bursa, Denizli, İzmir Organize Sanayi Bölgeleri’ nde yapılan geziler ve görüşmeler.

4.         Samsunlu, A. (1998): Kayseri Organize Sanayi Bölgesi Atıksu Arıtma Tesisi Proje Raporu I, ITÜ.

5.         Samsunlu, A. (1999): Kayseri Organize Sanayi Bölgesi Atıksu Arıtma Tesisi Proje Raporu II, ITU.

6.         Kayseri Organize Sanayi Bölgesi ile Kayseri Büyükşehir Belediyesi Arasında Yapılan Sözleşme Metni (1999).

Leave a Comment.