ERZURUM TARİHİ VE ESERLERİ

Bu yazımda sizlere Erzurum’un tarihi ve önemli eserleri hakkında bilgiler aktaracağım.

*     *     *

Palandöken Dağları eteklerinde, Erzurum Ovası’nın doğu kesimlerinde, deniz yüzeyinden 1850-2000m yükseklikte kurulmuş olan şehir, ticaret ve askerlik bakımından tarih boyunca her dönemde önemini korumuştur. Erzurum, ormanları yok edildiği için bozkır görünümü almış bir alanda bulunmaktadır.

*     *     *

Erzurum Tarihi

Erzurum tarihi M.Ö. 4000 yıllarına kadar inmektedir. Karaz, Pulur, Güzelova ve Sos hüyüklerinde yapılan kazılarda elde edilen bulgular, Erzurum ve çevresinde eski yerleşim yerlerinin olduğunu ortaya koymuştur.

Hurriler, Urartular, İskitler, Medler, Persler, Sasaniler, Romalılar, Araplar ve Bizanslılar dönemini yaşayan Erzurum’da 1071 Malazgirt Zaferinden sonra Bizans hakimiyetine son verilerek, şehir Saltuk Bey’in yönetimine verilmiştir. Bu tarihten itibaren Saltukoğulları Beyliği’nin başkenti olmuştur.

Türk çağının başladığı Erzurum’a Saltukoğulları, Anadolu Selçukluları ve İlhanlılar döneminde inşa edilen tarihi eserler, şehrin kültür ve sanat merkezi olmasında önemli bir yere sahiptir.

1514 yılında Yavuz Sultan Selim tarafından Şah İsmail’den geri alınarak Osmanlı topraklarına katılan Erzurum’un esaslı bir şekilde imarı, burayı Beylerbeyi merkezi yapan Kanuni Sultan Süleyman döneminde yapılmıştır. Bu dönemde pek çok mimari eser inşa edilmiş, bu ortamda şehrin nüfusu artmış, yerleşim sur dışına taşarak yeni mahalleler kurulmuştur.

Erzurum Osmanlı döneminde ilk kez 1828-1829 Osmanlı-Rus Savaşı son kez 1916’da Birinci Dünya Savaşı sırasında Ruslar tarafından işgal edildi. 1917’deki Rus Devrimi’nin ardından Rusya, eski sınırlarına çekilince şehri Ermeniler ele geçirmeye kalkıştı. Kazım Karabekir komutasındaki Türk ordusu Ermenileri kovarak 12 Mart 1918’de Erzurum’u kurtardı.

Mondros Mütarekesi’nden sonra İtilaf Devletleri’nin bölgede bir Ermeni devleti kurma girişimlerine karşı İstanbul’da kurulan Vilayatı Şarkiye Müdafaai Hukuk Cemiyeti’nin Erzurum’da bir şubesi açıldı. Doğu illerinde direnişi örgütlemeye girişen cemiyet, Erzurum Kongresi’ni topladı (23 Temmuz-17 Ağustos 1919). Kongreye katılan Mustafa Kemal Paşa, Heyeti Temsiliye başkan seçildi.

Kurtuluş Savaşı sırasında Sovyetler Birliğiyle yapılan Moskova Antlaşmasıyla (1921) Erzurum, Kars ve Ardahan’ın Türkiye sınırları içinde kaldığı kabul edildi.

*    *    *

Erzurum’da Tarihi Eserler

Erzurum’da görülecek çok sayıda tarihi eser bulunmaktadır. Bunlardan en önemlileri şunlardır:

Çifte Minareli Medrese Anadolu’nun en büyük medresesidir. İlhanlılar dönemine aittir. Süslemeler Orta Asya Türk inancımızın izlerini taşır.

Yakutiye Medresesi 1310 yılında İlhan hükümdarı Sultan Olcaytu zamanında yaptırılmıştır. Taşkapının iki yan yüzünde kartal, hayat ağacı ve arslan figür ve motiflerinden oluşan panolar yer alır. Günümüzde Türk-İslam Eserleri ve Etnografya Müzesi olarak kullanılmaktadır.

Tepsi Minare (Saat Kulesi) Kalenin güneybatı köşesinde bulunmakta olup, Saltuklu emirlerinden Muzaffer Gazi tarafından 1124-1132 yılları arasında yaptırılmıştır.

Erzurum Kalesi’nin M.S.V. yüzyılın ilk yarısında Bizanslılar tarafından yaptırıldığı sanılmaktadır. Kale duvarları üzerinde sekiz burç bulunmaktadır.

Üç Kümbetler Anadolu mezar yapılarının en güzel temsilcilerinden biri olup dördü bir alanda inşa edilmiştir.

Ulucami (Atabey Camii) Erzurum’un en eski camilerinden birisidir. Saltuklu emirlerinden Nasirüddin Muhammed tarafından 1179 tarihinde yaptırılmıştır.

Bunların yanında diğer önemli yapılar Lala Paşa Camii, Rüstem Paşa Bedesteni (Taşhan), Kongre Binası, Atatürk Evi, Erzurum hamamları ve çeşmeleri sayılabilir.

*     *     *

Türkiye için her zaman “Doğu’nun Kalesi” olan Erzurum, Doğu Anadolu Bölgesi’nin en büyük şehirlernden birisidir. Gelecek yazımda da Erzurum’dan izlenimlerimi sizlere aktarmaya devam edeceğim.

İstanbul