TÜRKİYE İLK KEZ “ÇOK YÜKSEK İNSANİ GELİŞME” KATEGORİSİNE GİRDİ

Türkiye, 2018 yılını kapsayan İnsani Gelişme Endeksi’nde, 0,806’lık değere ulaşarak, 189 ülke arasında 59’uncu sıraya yükseldi. Bu sonuçla Türkiye ilk kez “çok yüksek insani gelişme” kategorisine girmeyi başardı.

İNSANİ GELİŞME ENDEKSİ NEDİR?

Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) tarafından 2018 yılı verileri baz alınarak hazırlanan ve İnsani Gelişme Endeksi, Eşitsizliğe Uyarlanmış İnsani Gelişme Endeksi, Cinsiyete Dayalı Gelişme Endeksi, Toplumsal Cinsiyet Eşitsizliği Endeksi ile Çok Boyutlu Yoksulluk Endeksi’ni içeren “İnsani Gelişme Raporu 2019” yayımlandı.

Bu yazımda, Birleşmiş Milletler Kalkınma programı çerçevesinde her yıl yayımlanan insani gelişme raporu (HDR-human development report) içinde yer alan İnsani Gelişme Endeksi(İGE) ile ilgili bir değerlendirme yapacağım.

Ülkelerin resmi istatistik kurumlarından elde edilen veriler ışığında hazırlanan endekslerden İnsani Gelişme Endeksi, üç gösterge temel alınarak hesaplanmaktadır. İnsani kalkınmada sözü edilen bu üç temel boyut, 2005 yılında UNDP’nin yayınlamış olduğu HDR’de şu şekilde tanımlanmaktadır:

  • Doğumda yaşam beklentisi olarak ölçülen uzun ve sağlıklı bir yaşam,
  • Yetişkin okur/yazar oranı ve gayrı safi okula kayıt oranı olarak ölçülen bilgi
  • Satın alma gücü paritesine (SGP) göre hesaplanan kişi başına GSYİH olarak ölçülen arzulanan bir yaşam standardı.

İGE hesaplamaları için kullanılan veri kaynakları nasıl temin edildiğini de sizlerle paylaşmayı isterim. Doğuşta beklenen yaşam süresi, Birleşmiş Milletler Ekonomik ve Sosyal İlişkiler Departmanı’nın (UNDESA) Nüfus Bölümü tarafından sağlanıyor; ortalama öğrenim süresi (OÖS), UNESCO İstatistik Enstitüsü (UIS) eğitim düzeyi verilerine dayanıyor; UIS verilerinin bulunmadığı ülkeler için Barro ve Lee (2016) tahminleri kullanılıyor; beklenen öğrenim süresi (BÖS) ise UIS tarafından sağlanıyor.

İNSANİ GELİŞMEDE İLK SIRADA NORVEÇ VAR

İnsani Gelişme Endeksi tablolarında ülkeler 4 grup halinde yer almaktadırlar. Bunlar;

çok yüksek insani gelişme

yüksek insani gelişme

orta insani gelişme

düşük insani gelişme

olarak belirlenmiştir.

İnsani Gelişme Endeksi’nde 0,954’lük değerle Norveç ilk sırada yer aldı ve zirvedeki yerini korudu. Bu ülkeyi, 0,946’lık değerle İsviçre, 0,942’lik değerle İrlanda, 0,939’luk değerle Almanya ve Çin’in Hong Kong Özel İdari Bölgesi izledi. Türkiye aynı listede, 0,806’lık değerle 59’uncu sırada yer almaktadır.

Geçen yıl kaydettikleri İnsani Gelişme Endeksi değeriyle listenin en altında yer alan ülkeler ise 0,377’lik değerle Nijer, 0,381’lik değerle Orta Afrika Cumhuriyeti, 0,401’lik değerle Çad, 0,413’lük değerle Güney Sudan ve 0,423’lük değerle Burundi olarak sıralandı. Bu değerler Afrika ülkelerinin gelişmede ne kadar geri kaldıklarının bir göstergesidir

Türkiye’nin 2018’deki İnsani Gelişme Endeksi değeri 0,806 olarak hesaplandı. Bu değerle Türkiye, 189 ülke arasında 59’uncu oldu ve ilk kez “çok yüksek insani gelişme” kategorisinde yer aldı. Türkiye, bir önceki listede 64’üncü olmuş ve “yüksek insani gelişme” kategorisine girmişti. İnsani Gelişme Endeksi

Bu dönemde, en yüksek insani gelişme kategorisindeki ülkelerin ortalama endeks değeri 0,892, Avrupa ve Orta Asya ülkelerinin ortalama endeks değeri ise 0,779 olarak hesaplandı.

TÜRKİYE’NİN ENDEKS DEĞERİ 28 YILDA YÜZDE 39,4 ARTTI

İnsani gelişmedeki ilerlemenin ölçütü olan endekste, Türkiye son 28 yılda önemli bir gelişme gösterdi. Türkiye’nin 1990’da 0,579 olarak hesaplanan endeks değeri, geçen yıl 0,806’ya çıkarak toplamda yüzde 39,4’lük artış gösterdi.

Türkiye’de 1990-2018 döneminde beklenen yaşam süresi 13,2 yıl, ortalama öğrenim süresi 3,1 yıl ve beklenen öğrenim süresi 7,5 yıl arttı. Ülkede kişi başına brüt milli gelir aynı dönemde yaklaşık yüzde 122,1 yükseldi.

İnsani Gelişme Endeksi (İGE), gelişme sonuçlarını değerlendirmek için üretildi. Diğer taraftan, IGE aynı zamanda, ulusal politika seçeneklerini sorgulamak için de kullanılabilir; aynı düzeyde kişi başına Gayrisafi Milli Hasıla’ya (GSMH) sahip olan iki ülkenin nasıl olur da farklı insani gelişme sonuçlarına sahip olduğunu sorar ve belirler. Örneğin, 2018 yılı İGE listesinde, Türkiye’de kişi başına GSMH Şili’den yüksek; ancak doğuşta yaşam süresi Şili’den neredeyse dört yıl daha kısa, ortalama öğrenim süresi de 2,3 yıl daha az; bunun sonucunda da Şili’nin İGE değeri Türkiye’den daha yüksektir.

Bu listede komşu ve Ortadoğu ülkelerinin İGE değeri incelendiğinde, İsrail (22.), Güney Kıbrıs (31.), Yunanistan (32.), Rusya (49.), Bulgaristan(52.), Romanya (53.) ülkemizin önünde yer alırken İran (65.), Gürcistan (70.), Ermenistan (81.) Azerbaycan (87.) gerisinde bulunmaktadırlar.

İstanbul, 9.12.2019

Kaynaklar:

– İnsani gelişme endeksi, Euronews, 9. 12. 2019

– https://www.tr.undp.org/content/dam/turkey/hdr2018/tr/FAQs-%20HDI_TR_v01.pdf

– https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/289521

– http://www3.kalkinma.gov.tr/DocObjects/View/13562/Turkiyenin_Insani_Gelisme_EndeksiveEndeksSiralamasininAnalizi.pdf

– http://hdr.undp.org/en/content/2019-human-development-index-ranking